Në një vend ku paraja e gatshme ka qenë për dekada mënyra më e sigurt për të mbajtur pasurinë, ambicia e kryeministrit Edi Rama për ta bërë Shqipërinë vendin e parë pa para në dorë deri në vitin 2030, duket më shumë si një betejë e pamundur sesa një transformim i natyrshëm.

Për vite me radhë, shqiptarët i kanë mbajtur kursimet nën dyshek – një praktikë e rrënjosur thellë në shoqëri, e përforcuar nga mosbesimi ndaj bankave, traumën e skemave piramidale të viteve ‘90 dhe një ekonomi ku informaliteti sundon. Në këtë realitet, përpjekja për të hequr qarkullimin fizik të parasë shihet nga shumë ekspertë dhe qytetarë si një lëvizje e nxituar dhe me rrezik.

⸻

Një shoqëri e lidhur fort me paranë në dorë

Në Shqipëri, “cash-i është mbret”, një shprehje që gjendet edhe në guidat turistike për vendin. Pavarësisht rritjes së përdorimit të kartave në qendrat tregtare dhe restorantet më të mëdha, pagesat me para fizike mbeten norma në kafene, dyqane lagjeje, sallone bukurie, madje edhe në shërbimet bazë si taksitë dhe autobusët urbanë.

Shoqata e Bankave të Shqipërisë zbuloi në një sondazh se vetëm 34% e shqiptarëve i besojnë sistemit bankar, ndërsa Banka Botërore raporton se më pak se gjysma e popullsisë ka një llogari bankare aktive. Kjo reflekton një skepticizëm të thellë dhe të qëndrueshëm ndaj institucioneve financiare.

⸻

Trashëgimia e dhimbshme e vitit 1997

Rënia e sistemeve piramidale në vitin 1997 la plagë të thella në ndërgjegjen kolektive të shqiptarëve. Mijëra qytetarë humbën gjithçka – kursimet e jetës, besimin te qeveria dhe institucionet, e për pasojë, edhe ndjesinë e sigurisë financiare. Pasojat ishin dramatike: rebelim, kolaps institucional dhe mbi 2,000 viktima në përleshje të dhunshme.

Që prej asaj kohe, bankat nuk kanë arritur të rikthejnë besimin. Tarifat e larta, normat e interesit të papërshtatshme dhe kostoja e lartë e shërbimeve kanë mbajtur qytetarët larg tyre.

⸻

Një ekonomi gri që sfidon formalizimin

Raporti i Komisionit Evropian për Shqipërinë në vitin 2024 e përshkroi vendin si një ekonomi me “informalitet të lartë që pengon konkurrencën dhe ul të ardhurat tatimore”. Vlerësimet flasin për një ekonomi gri që zë nga 29% deri në 50% të PBB-së.

Në këtë kontekst, kryeministri Rama synon ta kthejë vendin në një ekonomi dixhitale ku çdo transaksion është i gjurmueshëm dhe i fiskalizuar. Por a është Shqipëria e gatshme për një transformim kaq rrënjësor?

⸻

Dilema: modernizim apo cenim i lirive personale?

Ekspertët janë të ndarë. Profesori Selami Xhepa e mbështet idenë si një domosdoshmëri për të luftuar ekonominë e zezë dhe pastrimin e parave. Por opozita është skeptike. Ish-zv.kryeministri Genc Pollo e cilëson planin si “artileri për të vrarë pula” – një veprim disproporcional që cenon lirinë personale të qytetarëve për të mbajtur kartëmonedha.

Deputeti i Partisë së Mundësive, Erald Kapri, shkon më tej: “Është një ide për të shpërqendruar vëmendjen nga problemet reale të vendit si korrupsioni dhe kriza ekonomike”, shprehet ai.

⸻

Pengesat strukturore: bankat e shtrenjta dhe mungesa e infrastrukturës

Pagesat digjitale në Shqipëri janë të kushtueshme – për një transfertë prej 500 eurosh, tarifat mund të shkojnë deri në 50 euro. Kursi i këmbimit bankar shpesh është i pafavorshëm, ndërsa përpunimi i pagesave me kartë mund të ketë komision deri në 3.5%, çka i dekurajon bizneset të pranojnë metoda alternative ndaj cash-it.

Përveç kësaj, shumë biznese dhe qytetarë përdorin pagesat me para në dorë për të shmangur taksat, duke e bërë kalimin në një ekonomi tërësisht të gjurmueshme një sfidë të madhe.

⸻

Një rrugë me pengesa që kërkon më shumë sesa vullnet politik

Shqipëria nuk është Suedia apo Estonia. Në mungesë të një infrastrukture të përballueshme, të aksesueshme dhe të besueshme për pagesa digjitale, si dhe një edukimi më të mirë financiar, ambicia për një shoqëri pa para të gatshme rrezikon të mbetet vetëm një slogani politik.

Një plan i tillë kërkon më shumë se deklarata: duhet reformë e thellë në sektorin bankar, rregullim i tarifave, edukim masiv i qytetarëve dhe ndërtimi i një platforme kombëtare pagesash të menjëhershme. Përndryshe, “Shqipëria pa para në dorë” do të mbetet një ide e mirë, por e parealizueshme.