Islanda i ka thënë “Jo” afrimit të mëtejshëm me Bashkimin Evropian, duke e kthyer referendumin në një debat të gjerë mbi sovranitetin kombëtar, kontrollin e burimeve dhe të ardhmen ekonomike të vendit.

Sipas transmetuesit publik islandez RÚV, kampi “Jo” fitoi me 52.5% të votave, ndërsa rezultati nxori në pah edhe një ndarje të dukshme mes zonave rurale dhe Reykjavikut. Rreth 270 mijë islandezë kishin të drejtë vote.

Zonat rurale votuan në mënyrë të qartë kundër afrimit me BE-në, ndërsa Reykjaviku, më urban, më i ri dhe më kozmopolit, u shfaq më i hapur ndaj rihapjes së dosjes evropiane.

Në qendër të debatit nuk ishte vetëm marrëdhënia me Brukselin, por pyetja se sa kontroll duhet të ruajë Islanda mbi ekonominë dhe burimet e saj strategjike.

Peshkimi, pika më e ndjeshme

Peshkimi ishte një prej argumenteve kryesore të kampit “Jo”.

Në Islandë, industria e peshkimit nuk konsiderohet thjesht një sektor ekonomik. Ajo lidhet drejtpërdrejt me sovranitetin, kontrollin e burimeve dhe identitetin kombëtar.

Sektori përfaqëson rreth 40% të eksporteve islandeze dhe është i lidhur ngushtë me historinë e vendit. Kujtesa e të ashtuquajturave “Luftëra të Merlucit” me Mbretërinë e Bashkuar ka ndihmuar që kontrolli mbi ujërat territoriale të shndërrohet në një çështje me peshë të veçantë politike.

Kundërshtarët e anëtarësimit argumentuan se hyrja në BE mund të kufizonte aftësinë e Reykjavikut për të menaxhuar në mënyrë të pavarur ujërat dhe kuotat e peshkimit, për shkak të Politikës së Përbashkët të Peshkimit të BE-së.

Ky argument pati jehonë të veçantë në komunitetet rurale dhe zonat ku ekonomia është më e varur nga industria e peshkimit.

Edhe bujqësia ndikoi në votë

Një tjetër shqetësim i rëndësishëm ishte bujqësia.

Në zonat rurale ekzistonte frika se integrimi më i thellë me BE-në mund të ushtronte presion mbi një sektor bujqësor të ndërtuar mbi kushte specifike islandeze.

Kundërshtarët paralajmëruan se konkurrenca e jashtme mund të ndikonte te çmimet, prodhimi vendas dhe siguria ushqimore.

Këto shqetësime u bashkuan në një mesazh më të gjerë të kampit “Jo”: Islanda duhet të ruajë aftësinë për të vendosur vetë mbi modelin e saj ekonomik dhe menaxhimin e burimeve.

Një histori e gjatë me Bashkimin Evropian

Për të kuptuar rezultatin e referendumit duhet kthyer pas në kohë, te kriza financiare e viteve 2008-2009.

Në kulmin e krizës së sistemit bankar islandez, Reykjaviku paraqiti në vitin 2009 kërkesën për anëtarësim në Bashkimin Evropian.

Negociatat nisën në vitin 2010, por pas ndryshimit të qeverisë në vitin 2013 procesi u ngadalësua dhe më pas u ngrirë.

Islanda nuk u bë asnjëherë anëtare e BE-së, por ndërkohë është e integruar në disa prej strukturave evropiane. Ajo është pjesë e Zonës Ekonomike Evropiane dhe EFTA-s, si dhe e Zonës Shengen.

Pikërisht këtu mbështetësit e anëtarësimit ndërtonin një pjesë të argumentit të tyre: Islanda zbaton tashmë shumë rregulla evropiane dhe ka lidhje të forta ekonomike me Evropën, por nuk ka një vend në tryezën ku merren vendimet.

Kostoja e jetesës dhe premtimi për stabilitet ekonomik

Debati u ndikua gjithashtu nga kostoja e lartë e jetesës, inflacioni dhe normat e interesit.

Kampi “Po” argumentonte se lidhjet më të ngushta me Bashkimin Evropian mund të sillnin më shumë stabilitet ekonomik.

Në mesin e perspektivave të përmendura ishte edhe mundësia e përdorimit të euros në një fazë të mëvonshme, megjithëse një zhvillim i tillë nuk do të ishte automatik apo i menjëhershëm vetëm si pasojë e referendumit apo hapjes së negociatave.

Argumenti pro-evropian ishte kryesisht afatgjatë: stabilitet më i madh, mundësi për ulje të inflacionit dhe normave të interesit dhe ndikim më të madh politik në Evropë.

Por përballë këtij vizioni, kampi “Jo” ofroi një mesazh më të drejtpërdrejtë: kontrolli mbi peshkimin, bujqësinë dhe burimet duhet të mbetet në duart e islandezëve.

Lufta në Ukrainë dhe Groenlanda ndryshuan debatin

Referendumi u zhvillua në një realitet krejt të ndryshëm nga ai i vitit 2013.

Lufta në Ukrainë, konkurrenca strategjike në Arktik dhe tensionet në marrëdhëniet transatlantike kanë rritur rëndësinë gjeopolitike të Atlantikut të Veriut.

Në këtë debat ndikuan edhe deklaratat e presidentit amerikan Donald Trump për Groenlandën.

Megjithatë, çështja e sigurisë nuk e zëvendësoi debatin mbi sovranitetin. Ajo thjesht e bëri atë më kompleks.

Islanda është tashmë anëtare e NATO-s dhe ka një pozicion strategjik në Atlantikun e Veriut, mes Amerikës së Veriut dhe Evropës.

Për kampin “Po”, anëtarësimi në BE do të shtonte një dimension politik dhe ekonomik evropian mbi pozicionin tashmë perëndimor të Islandës.

Por ky argument nuk mjaftoi për të ndryshuar rezultatin.

“Jo”-ja fitoi me një mesazh më të thjeshtë

Në fund, fushata kundër afrimit me BE-në arriti ta kthejë referendumin në një zgjedhje konkrete për qytetarët.

Sidomos në zonat rurale, por edhe te një pjesë e brezave të rinj, debati u përqendrua te peshkimi, bujqësia, sovraniteti dhe kontrolli mbi burimet.

Kampi “Po” pati më shumë vështirësi për të shndërruar argumentet e tij afatgjata në përfitime të prekshme dhe të menjëhershme.

Me 52.5% të votave, “Jo”-ja fitoi një referendum që, përtej marrëdhënies me Bashkimin Evropian, u shndërrua në një votim mbi një pyetje më të gjerë: sa kontroll është e gatshme Islanda të ndajë me Evropën dhe sa dëshiron të ruajë për vete?