Nga gushti i vitit 2023, një erë e rëndë u bë arsyeja që banorët e lagjes “Skënderbej” në Lezhë të mos mund të hapnin dritaret. Ankesa e tyre kishte një emër: fabrika “INCA”, e cila përpunon mbetje shtazore dhe, sipas komunitetit, ndot rëndë ajrin dhe ujin.
Një përpjekje për të vizituar fabrikën rezultoi tronditëse. Aroma mbytëse në ajër ishte e pamohueshme, edhe pse përfaqësuesit e kompanisë pretendonin se “aromat janë perceptive” dhe ndotja ishte thjesht “ndjesi personale”.
E njëjta frazë u përdor edhe nga drejtori i Agjencisë Rajonale të Mjedisit Lezhë, Bardhok Frroku:
“Nuk ka aparatura për matjen e aromave. Aroma janë perceptive.”
Në shtator të vitit 2024, pas një viti heshtjeje institucionale, 1700 qytetarë firmosën një peticion: “Kundër fabrikës që qelb”. Më 12 tetor, me banderolën “Na morët frymën”, qindra protestues marshuan nga INCA drejt qendrës së qytetit.
Pas një tjetër mungese reagimi, më 23 tetor, qytetarët e Lezhës e çuan rezistencën në Tiranë, para Ministrisë së Mjedisit. Ministria premtoi shqyrtim dhe zgjidhje për të gjitha palët.
Por analiza të kryera nga Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) më 24 tetor, treguan se INCA kishte tejkaluar normat e lejuara të ndotjes në ujë. Pas kësaj:
• U vendosën dy gjoba prej 1 milionë lekësh.
• U dha urdhër për pezullim aktiviteti.
Fabrika vazhdoi punën si zakonisht. Autoritetet lokale nuk e zbatuan urdhrin. Sipas aktivistes Arilda Lleshi, iniciatores së protestave, çdo institucion dha vetëm justifikime:
“Policia tha ‘do mblidhemi’, por nuk u bë asgjë. UKT tha ‘s’kemi lidhje’. IKM tha ‘nuk kemi mjete’.”
Sidoqoftë, për herë të parë, një institucion konfirmoi zyrtarisht ndotjen, duke i dhënë të drejtë banorëve pas muajsh refuzimi dhe mohimi.
Kompania INCA, në pronësi të Alban Zusit – një ish-zv.ministër i Bujqësisë dhe biznesmen i njohur në përpunimin ushqimor – ka përfituar 670 mijë euro nga fondet publike dhe të BE-së përmes programit IPARD II. Fabrika u përurua në shkurt 2020 në praninë e ish-ministrit Bledi Çuçi.
Përballë mungesës së zbatimit të ligjit dhe mosreagimit të autoriteteve, rezistenca nuk do të ndalet.
“Po planifikojmë protesta të reja në janar,” thotë Arilda Lleshi. “Dhe nëse asgjë nuk ndryshon, do bllokojmë çdo ditë hyrjen e fabrikës.”
